
Ήδη ο Ειρηναίος συνήθιζε να αναφέρεται στην «πίστιν» όπως είχε ληφθεί κατά την βάπτιση. Από τον Τερτυλλιανό και τον Κυπριανό χρησιμοποιήθηκαν λειτουργικά επιχειρήματα. Ο Μ. Αθανάσιος και οι Καππαδόκες χρησιμοποίησαν το ίδιο επιχείρημα. Στον Μ. Βασίλειο όμως βρίσκουμε την πλήρη ανάπτυξη αυτού του επιχειρήματος από την λειτουργική παράδοση. Κατά την πάλη του εναντίον των τελευταίων Αρειανών σχετικώς με τω Άγιο Πνεύμα, ο Μ. Βασίλειος στήριξε το κύριο επιχείρημά του στην ανάλυση δοξολογιών, όπως χρησιμοποιούντο στις Εκκλησίες. Η πραγματεία του Μ. Βασιλείου ‘Περί Αγίου Πνεύματος’ ήταν μία περιστατική μελέτη που εγράφη στο αποκορύφωμα ενός απέλπιδος αγώνος και αναφέρετε σε συγκεκριμένη ιστορική κατάσταση. Αλλά εδώ ο Μ. Βασίλειος ασχολείτο με τις αρχές και μεθόδους της θεολογικής έρευνας. Στην πραγματεία του ο Μ. Βασίλειος συνεζήτει ένα συγκεκριμένο σημείο, — το κρίσιμο πράγματι σημείο του ορθού τριαδικού δόγματος, — την ομοτιμία του Αγίου Πνεύματος. Η κυρία του αναφορά ήταν εις μίαν λειτουργική μαρτυρία: την δοξολογία ενός ορισμένου τύπου («μετά του Πνεύματος»), που όπως ήταν σε θέση να αποδείξει, χρησιμοποιείτο ευρύτατα στις Εκκλησίες.
Βεβαίως η φράση δεν υπήρχε στην Αγ. Γραφή. Μαρτυρείτε μόνον στην παράδοση. Οι αντίπαλοί του όμως πλην της Γραφής ουδεμία άλλην αυθεντία παραδέχονταν.
Σε αυτήν ακριβώς την περίπτωσιν επεδίωξε να αποδείξει το νόμιμο μιας προσφυγής στην Παράδοση. Ήθελε να αποδείξει ότι η ομοτιμία του Πνεύματος, δηλαδή η θεότης του, ήταν πάντοτε πιστευτή στην Εκκλησία και αποτελούσε μέρος της βαπτισματικής ομολογίας της πίστεως. Πράγματι δε, όπως ορθώς παρατήρησε ο Benoit Pruche, ομότιμος ήταν για τον Μ. Βασίλειο ταυτόσημο με το ομοούσιος. Τίποτε το νέο δεν υπήρχε σε αυτή την αντίληψη περί Παραδόσεως εκτός της συνέπειας και της ακριβείας. Η φρασεολογία όμως ήταν μάλλον ιδιάζουσα. «Των εν τη Εκκλησία πεφυλαγμένων δογμάτων και κηρυγμάτων τα μεν εκ της εγγράφου διδασκαλίας έχομεν, τα δε εκ της των Αποστόλων παραδόσεως διαδοθένια ημίν εν μυστηρίω παρεδεξάμεθα· όπερ αμφότερα την αυτήν δε ισχύν έχει προς την ευσέβειαν» (Περί Αγ. Πνεύματος. 66).
Eκ πρώτης όψεως ίσως σχηματίζει κανείς την εντύπωσαν ότι εδώ ο Μ. Βασίλειος εισάγει διπλή αυθεντία και διπλό κανόνα: την Αγ. Γραφή και την Παράδοση. Τούτο όμως ουδόλως στην πραγματικότητα είναι ορθό. Η απ’ αυτόν χρήσις των όρων είναι ιδιάζουσα. Γι’ αυτόν κηρύγματα ήταν ότι αργότερα συνήθως ονομάζονται «δόγματα» — επίσημες και αυθεντικές διδασκαλίες και αποφάσεις επί θεμάτων πίστεως. — η ελεύθερη και δημοσία διδασκαλία. Εξ άλλου, δόγματα ήταν δι’ αυτόν το όλο σύστημα των «άγραφων εθών» ή ίσως ολόκληρο το οικοδόμημα της λειτουργικής και μυστηριακής ζωής. Οφείλουμε να έχουμε υπ’ όψιν ότι η έννοια και ο όρος «δόγμα» δεν είχε την εποχή εκείνη ακόμη αποκρυσταλλωθεί, δεν ήταν ακόμη όρος με ακριβή και καθορισμένη σημασία.
Δεν πρέπει, εν πάση περιπτώσει να μας ξενίζει ο ισχυρισμός του Μ. Βασιλείου ότι τα δόγματα παρεδόθησαν από τους Αποστόλους «εν μυστηρίω». Θα αποτελούσε κατάφωρη παρερμηνεία εάν τούτο επεξηγείτο ως “κρυφίως». Η μόνη ακριβής απόδοσή του είναι «δια των μυστηρίων», δηλαδή με ιεροτελεστίας και (λειτουργικές) χρήσεις ή «συνήθειες». Πράγματι δε, αυτό ακριβώς λέει και ο Μ. Βασίλειος: «Τα πλείστα των μυστικών αγράφως ημίν εμπολιτεύεται». Εδώ ο όρος «τα μυστικά» αναφέρεται στις ιεροτελεστίες του Βαπτίσματος και της θείας Ευχαριστίας, που για τον Μ. Βασίλειο είναι αποστολικής προελεύσεως. Ο Μ. Βασίλειος αναφέρει τους λόγους του ιδίου του αποστόλου Παύλου περί «Παραδόσεων», που παρέλαβαν οι πιστοί «είτε δια λόγου, είτε δι’ επιστολής» (Β’ Θεσ. 2. 15· Α’ Κορ. 11, 2).
Η εν λόγω δοξολογία είναι μία εκ των «Παραδόσεων» τούτων (71· πρβλ. επίσης 66: «οι τα περί τας Εκκλησίας εξαρχής διαθεσμοθετήσαντες Απόστολοι και Πατέρες, εν τω κεκρυμμένω και αφθέγκτω το σεμνόν τοις μυστηρίοις εφύλασσον»). Πράγματι, όλες οι σχετικές περιπτώσεις, που αναφέρονται από τον Μ. Βασίλειο, είναι τελετουργικής ή λειτουργικής φύσεως: η χρήση του σημείου του σταυρού κατά την τελετή της εισόδου των κατηχουμένων, η προς ανατολάς στροφή κατά την προσευχή, η συνήθεια της ορθοστασίας κατά την λατρεία της Κυριακής, η επίκληση κατά την θεία Ευχαριστία, ο αγιασμός του ελαίου και του ύδατος, η απόταξη του Σατανά και των δαιμόνων, η τριπλή εμβάπτιση κατά το μυστήριο του Βαπτίσματος. Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

















ΙΜΑΝΔΡΙΤΟΥ ΦΙΛΟΘΕΟΥ ΖΕΡΒΑΚΟΥ









































